เส้นสีลีลาวรรณกรรม

2007/Aug/25

ผู้เขียน ดร.กุสุมา รักษมณี

ชื่อเรื่องข้างต้นที่ชวนให้ผู้ชื่นชอบในงานวรรณกรรม สะดุดตาสะกิดใจ พอสมควรกับคำถามและความใคร่รู้ในความเหมาะสมของชื่อเรื่อง

นี่คือผลงานที่ผ่านปลายปากกาของ ดร.กุสุมา รักษมณี บุคคลสำคัญทางด้านอักษรศาสตร์ที่เป็นมงคลในแวดวงวรรณกรรมให้อีกท่านหนึ่ง รวม๗๒ เรื่อง

ด้วยกันที่นักเขียนผู้นี้ได้รวบรวมจากผลงานตีพิมพ์ในสยามรัฐสัปดาห์วิจารณ์ละนิตยสารอื่นๆ เช่น ขวัญเรือน สตรีสาร เป็นต้น หนังสือเล่นนี้จึงเป็น

หนังสือทีรวบรวมบทความเกี่ยวกับวรรณกรรมรมที่ถูกนำเสนอและถูกตีพิมพ์แล้ว๗๒ เรื่องว่าด้วยกวีการประพันธ์ เนื้อหาและแนวคิดในทางวรรณกรรม

ผู้แต่งมีจุดมุ่งหมายให้ผู้อ่านเกิดแนวคิดเกี่ยวกับประเด็นสำคัญ ๆ ของวรรณกรรมเรื่องต่าง ๆ ที่ผู้แต่งอ้างถึง ผลงานหนังสือเล่มนี้ตลอดทั้งเล่มโดย

ส่วนใหญ่ใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย กระชับ สมบูรณ์ตามแบบฉบับของนักอักษรศาสตร์โดยแท้ และกล่าวได้ว่า เส้นสีลีลาวรรรณกรรม เป็นหนังสือ

ที่ควรจะได้อ่านเพื่อเพิ่มพูนความรู้ทางวรรณกรรมอีกทางหนึ่ง

ทั้ง๗๒ บทความที่รวบรวมในหนังสือเล่มนี้ล้วนแต่มีเอกลักษณ์ที่แตกต่างกันพร้อมทั้งยังมีส่วนคล้ายคลึงของแต่ละเรื่องได้ชวนคิดกัน

ได้เป็นอย่างดีทีเดียว

กลการประพันธ์คือเรื่องหนึ่งที่ผู้แต่งนำเสนอโดยหยิบเอาผลงานของกวีที่มีชื่อเสียงและผลงานยังทรงคุณค่าอยู่มาวิเคราะห์กัน

ลมเหย้าหยอกกับดอกหญ้า นักประพันธ์ผู้โด่งดังเนาวรัตน์ พงศ์ไพบูลย์ เป็นเรื่องที่กล่าวถึงกลการประพันธ์ บุคคลวัตร(personification)

ได้อย่างดี ผู้แต่งเข้าใจบทประพันธ์ที่เห็นภาพได้ชัดกับสิ่งที่ไม่ใช่มนุษย์ แต่มีอากัปกิริยาเยี่ยงมนุษย์ บางครั้งกวีได้นำสิ่งที่แวดล้อมมนุษย์มาอยู่ใน

หมู่เดียวกับมนุษย์ด้วยและชี้ให้เห็นว่า กรวด หิน ดิน ทราย มีบทบาทต่อชีวิตมนุษย์ จะเห็นได้ว่าผู้แต่งเลือกผลงานที่สัมผัสอารมณ์ผู้อ่านมานำเสนอ

และทิ้งท้ายด้วยประโยคที่เกี่ยวกับสังคมอย่างลงตัว

เรื่อง ทศกัณฑ์ยังได้ไปสวรรค์ กลการประพันธ์ที่ผู้แต่งหยิบยกขึ้นมาพูดขึ้นคือ คำตรงข้าม(antonym) เช่น ดีกับชั่ว ที่ทศกัณฑ์มัก

ถูกมองในฝ่ายอธรรม (ชั่ว) โดยทศกัณฑ์เป็น ปฏิปักษ์(anpagonist) กับพระรามที่เปรียบเสมือนฝ่ายธรรมะ(ดี) ย่อหน้าสุดท้ายของบทความเรื่องนี้ ทิ้

งท้ายได้อย่างน่าอ่าน ให้ข้อคิดเกี่ยวกับการมองสิ่งต่าง ๆ ในทางสายกลาง โดยจากหลักสามัญสำนึกของคนที่ปฏิบัติดีหรือเลว ว่ามีเหตุจูงใจอะไรบ้าง

ดีก็ไม่ใช่เทิดทูนเกินพอดี เลวก็มิใช่จะซ้ำเติมลงไปนั่นเอง

เรื่อง มันเจ็บอกยิ่งกว่าตกมอเตอร์ไซด์ กลวิธีการประพันธ์ที่ยกขึ้นมานำเสนอ ภาพพจน์ (figure of speech) สำนวนภาษารูปแบบหนึ่ง

ผู้แต่งเลือกเรื่องที่ใช้ภาพพจน์ให้เห็นได้ง่าย ตั้งแต่ชื่อบทความที่ สามารถมองเห็นภาพได้ ผู้แต่งเปรียบการอกหักของผู้ชายว่า

มันเจ็บอกยิ่งกว่ายิ่งกว่าตกมอเตอร์ไซด์ ยังเคลือบแฝงกลการประพันธ์ อุปมา (simile) อีกวิธีหนึ่งคือ ใช้สิ่งที่เป็นนามธรรม คือ การอกหักกับสิ่งที่เป็นรูปธรรม

คือ ตกมอเตอร์ไซด์ แถมยังนำเสนอวลีที่มีความหมายคล้ายคลึงกันเช่น เจ็บใจยิ่งกว่าโดนควายชน มาเสริมเรื่องให้เนื้อหาสนุกและชัดเจนมากยิ่งขึ้น

ชื่อเรื่อง เจ้าชายเนตรดูพี่บ้าง ความหมายคงจะพอเดาออกมองดู กำกวม (ambiguity) ชวนความคิดให้คิดถึงความหมายของประโยคนี้

ได้สองความหมาย ผู้แต่งอธิบายความหมายแรกว่า เจ้าชายชื่อเนตรให้ดูพี่ของเขาบ้างและอีกความหมายหนึ่งคือให้ชายตามองพี่บ้าง ผู้อ่านได้เห็นศิลปะ

การใช้ภาษาและชี้ให้เห็นความอ่อนด้อยของภาษา ถ้าหากประโยคกำกวมแบบประโยคดังกล่าว ไม่มีบริบทมาขยายหรือแวดล้อมประโยคเหล่านี้

ความหมายก็จะไม่ชัดเจน

กลวิธีการประพันธ์ สมมุติภาวะ (Apostrophe) ผู้เขียนกล่าวไว้ในเรื่อง เจ้าชายเนตรดูพี่บ้าง ซึ่งได้กล่าวถึงบุคคลที่ถึงแก่กรรมไปแล้วหรือ

บุคคลที่ไม่ได้อยู่ ณ ที่นั้น ให้เสมือนยังมีชีวิตอยู่ ในตอนที่พระรามพร่ำพรรณนาถึงความหลัง ครั้นเห็นศพนางสีดา(นางเบญกายหรือนางเบญจกายแปลงกาย

มาตามคำสั่งของพิเภกผู้เป็นบิดา) ลอยตามน้ำมา อีกเรื่องที่ผู้แต่งคัดเลือกมานำเสนอ คือ นวนิยายเรื่อง จดหมายถึงดวงดาว ของ ชมัยพร แสงกระจ่าง

คำพูดที่พลอยจันทร์เอ่ยกันแม่ เสมือนแม่ยังมีชีวิตอยู่และรับฟังคำพูดของเธออยู่ สมมุติภาวะนั้น บทที่อาจกล่าวถึง สตรีหรือสิ่งของที่ไม่มีอยู่จริงก็ได้

กล่าวโดยสรุป บทความ๗๒ เรื่อง ของ ดร.กุสุมา รักษมณี แต่งขึ้นโดยมีการวางโครงเรื่องที่คล้ายคลึงกัน โดยส่วนใหญ่จะเป็นการหยิบยก

ประโยคน่าสนใจในผลงานกวีนิพนธ์ของกวีที่มีชื่อเสียงมาวิเคราะห์ให้เห็นรายละเอียด เพราะความสามารถในการใช้ภาษาที่มีเสน่ห์แต่งเป็นภาษา

ที่ง่ายๆ เพื่อให้เข้าใจได้รวดเร็ว ทุกๆบทความจะมีบทลงท้าย ที่เกี่ยวเนื่องกับสังคม หนังสือเล่มนี้แสดงให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างคนในสังคมกับวรรณกรรม

ที่เป็นผลงานจากมนุษย์ได้เป็นอย่างดี เพราะในแต่ละบทความจะส่งท้ายด้วยเรื่องที่เกี่ยวกับสังคมดังกล่าวมาข้างต้น

เส้นสีลีลาวรรณกรรมจึงเป็นผลงานกวีนิพนธ์ที่มีคุณค่ายิ่งแก่การอ่าน เพื่อพัฒนาทักษะทางวรรณกรรมและจุดประการความคิดให้เกิดผลงานที่มีการนำเสนอ เพื่อวิเคราะห์ วิจารณ์กันต่อไป